Khá nhiều tác phẩm đặc sắc đã được giới thiệu ở Việt Nam bởi các nhà xuất bản như nhà sách Kim Đồng, Đông A hay Nhã Nam như bộ Chú chuột Nezumi, bộ Chú voi Elmer, rồi các picture book lẻ như Ai đã bĩnh lên đầu chuột chũi, Khu vườn hiếu kỳ, Ngủ ngon nhé khỉ đột v
1 Hạn chế được rào cản tiếng nói, picture book có thể là một hình thức giao tế sơ khai và dễ dàng nắm bắt với tôi.
Người đọc cũng ít cơ hội được tiếp xúc nên nhu cầu đọc hay sự yêu thích thường chỉ gặp ở những cá nhân chủ nghĩa, những nhóm tác giả có cùng mối quan hoài.
Mỗi lần lật trang là một lần ‘turn out’, lại là một sự kiện bất ngờ khác. Seuss. Một câu chuyện đang hé mở Picture book đã xuất hiện ở Việt Nam, tuy chưa có được nhiều sự quan tâm, đầu tư của cả các nhà xuất bản. Tôi nghĩ đó chính là một điều làm nên ý nghĩa của những câu chuyện – để chúng ta có thể giao tiếp với nhau, có thể thấu hiểu nhau theo những cách chẳng thể ngờ tới.
Phần lời kết hợp với cách trình bày, dàn trang cũng có thể tạo ra những tác động hiệu quả. Một trang trong tác phẩm A great paper capter của Oliver Jeffers, tác phẩm về một chú gấu đốn hết cả cây trong khu rừng để làm giấy tập gấp tàu bay. Nó cho phép trải rộng ở hầu hết các chủ đề (cuộc sống, tình ái, sự mất mát, hi sinh, nỗi buồn, cái chết, bạo lực, tình dục…), không giới hạn về các chất liệu (màu chì, sáp, sơn dầu, thuốc nước, cắt giấy, ghép vải, tranh thêu, digital…), hay về kích thước cuốn sách, nó còn món ‘đặc sản’ là sách tương tác (lật, xoay, chạm, kéo, pop-up, thậm chí là chiếu đèn bấm vào cuốn sách thì nội dung mới hiện lên…).
-------------------- 1 Vì khái niệm picture book vẫn chưa có cách dịch chuẩn xác sang tiếng Việt, gọi là sách tranh hay sách ảnh đều dễ gây hiểu nhầm sang thể loại khác, vậy nên trong phạm vi bài viết nhỏ này xin được giữ nguyên từ gốc tiếng Anh.
Cách giao thiệp đang làm tôi “mê muội” hiện chính là picture book, một loại thể còn non trẻ, mới chừng hơn 130 năm tuổi. Giả dụ truyện tranh tập hợp biểu lộ hành động có hiệu ứng (về ánh sáng, tốc độ…) để độc giả cảm nhận cả quá trình chuyển động thì picture book có thiên hướng “đóng băng” thời kì và chộp lấy khoảnh khắc mà nhân vật đang trong phong độ tạo hình đẹp nhất, miêu tả cảm xúc nhất.
Nó thường nén chặt trong những hình tượng có tính ẩn dụ.
Nó là một thế giới của tưởng tượng, cụng giữa hình ảnh và ngôn từ, và ở đó nảy ra muôn vàn các câu chuyện. Nhân vật cậu bé, không cụ thể là một cậu bé nào, đi qua rất nhiều vùng đất, nơi chốn khác nhau. Chẳng hạn như tác phẩm Oh places you’ll go của Dr. Chưa thể nói tới một cộng đồng các tác giả picture book chuyên nghiệp hiện giờ nếu không có những nhà xuất bản quan hoài, và nhất là nếu không có những tác giả, những nhà văn và họa sĩ muốn đeo đuổi mảnh đất đầy ắp sáng tạo và mường tưởng của nó.
V. Tác giả đã lặp lại nhiều lần một cấu trúc câu, và sử dụng động từ ‘turn out’ – hóa ra là. Có thể so sánh hai trang sách sau đây để thấy sự dị biệt của nó với sách minh họa (illustrated book hoặc story book): Một trang trong truyện Thỏ Peter của Beatrix Potter.
Khi bạn đọc đã trải qua một chặng đường dài với nhiều khúc quanh lên xuống trước đó, khi họ nghĩ rằng chuyến phiêu lưu đã chấm dứt, họ mở sang nốt trang cuối và bất ngờ thấy một dòng chữ ngắn ngắn, dịu dàng, tỏa hơi ấm (có thể có cả mùi thơm nữa) trên trang giấy trắng - và nó vẫn còn nóng.
Tác phẩm Extra Yarn (tạm dịch: Len thừa) của tác giả Mc Barnett, Jon Klassen minh họa kể về cô bé Annabelle, vô tình nhặt được một chiếc hộp chứa đầy những sợi len đủ màu
V… Câu chuyện cô đặc và gợi mở Sự giới hạn về độ dài, thường là trong khoảng 16-32 trang đòi hỏi kịch bản cho picture book phải cô đọng, mài giũa và hoàn chỉnh, hầu như không cho phép chi tiết thừa.
Cả những câu chuyện đơn giản, trực tiếp, đáng yêu dành cho trẻ nít nhỏ tuổi vẫn gọi mời tưởng tượng và suy nghĩ xa hơn. Picture book có thể có lời hoặc không lời. Có những nơi như căn phòng chờ, mọi người ở đó không làm gì hết, chỉ ngồi chờ chuyện gì đó sẽ xảy tới với mình.
Căn phòng đợi chờ này có thể được đọc như một ẩn dụ sâu sắc, nhưng cũng không trở nên rào cản tiếp nhận cho những đứa trẻ. Đọc cuốn sách, người đọc chừng không ngừng muốn lật mở trang tiếp theo để xem sẽ‘hóa ra là’ cái gì nữa.
Trang này không có lời nhưng ta có thể nhìn thấy một câu chuyện đang diễn ra: ban đêm, trong một khu rừng, một chú gấu cầm đèn bấm và kéo theo một cái cây (Nó chặt cây làm gì vậy? Có gì mờ ám chăng?), trên thân cây có dán một tờ thông tin về một cuộc thi gấp máy bay (thông báo này liệu có liên hệ gì tới việc nửa đêm một chú gấu đi đốn cây?).
Hiểu đơn giản nhất, với tôi đó là một nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh. Những điểm kết nối các tác giả hứng với picture book “made in Vietnam” hiện giờ có thể kể tới chương trình xuất bản sách bằng tiếng địa phương của tổ chức Room to Read Vietnam hay dự án sách thiếu nhi phối hợp với Đan Mạch của NXB Kim Đồng.
Họa sĩ có thể vẽ cực kỳ đơn giản, thậm chí nhìn có vẻ cẩu thả (tỉ dụ như phong cách vẽ của họa sĩ Quentin Blake), nhưng sẽ vẫn là hoàn hảo nếu toát lên được xúc cảm và tính cách của câu chuyện.
Do đó, sự thành công của một cuốn picture book không đến từ kĩ năng vẽ minh họa mà là cảm nhận của người vẽ về việc kể chuyện qua những bức tranh. Chính vì mang đặc điểm then chốt là những câu chuyện nên phần tranh trong picture book phải mang tính kể chuyện. Câu chuyện của khoảng trống giữa các trang sách nếu truyện tranh dùng nhiều khung hình nhỏ, liên tục, miêu tả quá trình hành động hoặc diễn biến tâm lý nhân vật…thì picture book thường chỉ chọn những cảnh đặc sắc nhất, quan yếu nhất và dành khoảng trống giữa các trang để người đọc tự hình dong.
Lời thường có nhịp điệu, sắc thái và những thủ pháp riêng và thường là tinh giảm, gạn lọc. Cô bé dùng len đó đan những chiếc áo, những chiếc mũ, những chiếc khăn… đan hết cho mình, rồi cho mọi người xung quanh mà vẫn không hết len trong chiếc hộp.
Mạch kể xoay quanh việc mỗi lần cô bé đan xong một thứ gì đó thì lại phát hiện ra vẫn còn len thừa nữa. Câu chuyện của hình ảnh Picture book thường có hai mạch kể chuyện song song, bổ trợ nhau chứ không lặp lại: bằng tranh và bằng lời. Picture book không chỉ là để ngắm, mà còn để cảm nhận và ghi nhớ nữa. Nếu hành động cơ bản nhất của việc đọc sách chính là lật trang thì việc tác giả đẩy chi tiết ‘chốt hạ’ xuống cuối, ở một trang lẻ (chứ không phải trang đôi) đã tạo thêm một nhịp nghỉ cho bạn đọc, ‘ngụy trang kín đáo’ cho chi tiết và trở thành lắng đọng.
V… nhưng hầu như picture book chưa có cộng đồng người viết ở trong nước.
